دو تار
دوتار جزء سازهاي اندروني محسوب مي شود و در دست بخش ها نواخته مي شود. ظاهرا دوتار تركمن قدمت بيشتري نسبت به دوتار خراساني دارد.
دوتار در شمال خراسان داراي دو كوك است: يكي با نسبت چهارم و ديگري با نسبت پنجم. بر طبق نظر آقاي علي غلامرضايي (آلمه جوغي)، كوك چهارم را كوك نوايي و كوك پنجم را كوك تركي و كردي مي نامند و آهنگهاي فارسي شمال خراسان نيز با كوك پنجم اجرا مي شود. آقاي محمد يگانه معتقدند كه كوكهاي دوتار، يكي تركي و ديگري كردي است. با كوك تركي مي توان آهنگهاي گرايلي، تجنيس، شاختايي، نالش، دوست محمد، غريب و…. و با كوك كردي آهنگهاي الله مزار، لو، درنا، جعفر قلي و……. را اجرا كرد. معمولا در مجالس شادي، اول شب براي ايجاد هيجان و رقص از سورنا و دهل و قشمه استفاده مي شود و در پايان شب، بخشي ها در اندرون دوتار مي نواختند. دوتارهاي قديمي در شمال خراسان از سازهاي امروزي كوچكتر بوده اند. كاسه و صفحه دوتار از چوب توت و دسته آن معمولا از چوب زردآلو ساخته مي شود. در قديم به جاي سيم از ابريشم استفاده مي شده. اندازه هاي دوتار در شمال خراسان داراي استاندارد معيني نيست. دوتارهاي فعلي داراي يازده و گاه دوازده پرده است. پرده هاي آن در فواصل نيم پرده نه چندان دقيق بسته مي شود و فواصل كوچك تر از نيم پرده در پرده بندي آن وجود ندارد.
سورنا (پيق)
سورنا نيز از خانواده سازهاي بروني در شمال خراسان است كه توسط عاشق ها نواخته مي شود. ظاهرا در قديم سازي بزرگتر و شبيه به سورنا و جود داشته كه به آن كرنا مي گفته اند. اين ساز امروزه ديده نمي شود. بعضي از قديميها به همين سورنا، كرنا مي گويند. از سورنا در مراسم عروسي و بيشتر براي اجراي آهنگهاي رقص و نيز مراسم گشتي، با اجراي شاخه هاي «كوراغلي» و همچنين در سوگواري با اجراي آهنگهاي سردارها، لو و «هراي» استفاده مي شود. ساز كوبي همراهي كننده سورنا، دهل است.
قشمه
قشمه كه مشابه دوزله (دوني) متداول در كردستان و كرمانشاهان است، از ديگر سازهايي است كه عاشق ها مي نوازند. در شمال خراسان سه نوع قشمه ديده مي شود: قشمه هاي پنج سوراخه، شش سوراخه و هفت سوراخه (كه همگي بدون سوراخ پشت هستند). قشمه بيشتر در عروسيها به همراهي دايره و يا دهلي كه با دست نواخته مي شود، به اجراي آهنگهاي رقص مي پردازد. قشمه معمولا از استخوان بال قوش يا درنا و گاهي از ني و حتي از فلز (لوله آنتن تلويزيون) ساخته مي شود كه صداي حاصله از قشمه استخواني بهتر و پخته تر است. قشمه، سازي است مضاع? (دوبل يا جفت) و اندازه آن بستگي به كوچكي و بزرگي استخوان پرنده دارد. برروي هر كدام از لوله هاي صوتي آن، يك سرپيكه (قميش) سوار مي شود. دولوله صوتي قشمه معمولا به طول همصدا كوك مي شوند اما ممكن است به ندرت شاهد كوك هاي مأنوس ديگري، مانند كوك سوم و حتي گاه دوم باشيم.
اين كوكها را اغلب نوازندگان زبردست قشمه استفاده مي كنند و در نظر اول ممكن است به حساب ناتواني نوازنده در كوك كردن دقيق ساز گذاشته شوند. در حالي كه استفاده از اين كوكهاي نامأنوس، كاملا آگاهانه و براي تحرك و ايجاد ديناميسم بيشتر صورت مي گيرد. همچنين نوازندگان قشمه، باز به منظور ايجاد تحرك و ديناميسم، گاه دو صداي مختلف و اغلب مجاور يكديگر را توسط لوله هاي صوتي مضاعف ساز، ايجاد مي كنند.
كمانچه
كمانچه نيز از جمله سازهايي است كه عاشق ها مي نوازند. كمانچه هم به عنوان سازي بيروني و هم اندروني استفاده مي شود صداي كمانچه گاه در مراسم سوگواري نيز به گوش مي رسد. كمانچه بيشتر در شمال خراسان ديده مي شود. رد پاي كمانچه تا نيشابور هم ديده شده، اما هر چه در استان خراسان پايين تر برويم يا كمتر ديده مي شود و يا اصلا ديده نمي شود. كمانچه هاي خراسان داراي سه سيم است و گاه از كمانچه هاي چهارسيمه امروزي نيز استفاده مي شود. ساز ضربي همراهي كننده كمانچه، دايره يا دهلي است كه با دست نواخته شود.
دهل
دهل سازي همراهي كننده سورنا است، زماني كه با چوب و تركه نواخته شود. ساز همراهي كننده قشمه و كمانچه است، زماني كه با دست نواخته شود. دهل شمال خراسان دوطرفه است و در راه اندازي هاي مختلف ديده مي شود. عاشق ها آن را مي نوازند.
ني
ني، ساز هميشگي چوپانان شمال خراسان است. ني به غير از زمان چراي گوسفند، در جشنها، مجالس شاد و در سوگ نيز استفاده مي شود. با ني در شمال خراسان، مقامهاي مختلفي از جمله: گوسفندچراني، فرياد كوهستان و…. اجرا مي شود.
دپ
(دف – دايره) دايره ساز همراهي كننده قشمه و كمانچه است و معمولا عاشقها (و درقديم لوطيها) آن را اجرا مي كنند. دايره تنها وسيله دست لوطيها بود. امروز كه نسل لوطي ها در شمال خراسان منقرض شده است، اين ساز كماكان در دست عاشق ها زنده مانده است. در بجنورد به دپ يا دايره، ديره گفته مي شود. موسيقي شرق خراسان (تربت جام، خواف وتايباد) دو تار خراسان را شايد بتوان در دو حوزه مختلف (از نظر جغرافيايي) مطالعه كرد. يكي حوزه شمال خراسان كه شهرهاي قوچان، بجنورد، شيروان و در گز را در بر مي گيرد، حوزه ديگر حوزه شرقي – مركزي است كه تربت جام، خواف و تايباد را شامل مي شود. دامنه حوزه شمالي، به سمت جنوب نيشابور و سبزوار و دامنه حوزه شرقي – مركزي به سمت غرب و جنوب كاشمر مي رسد. از آنجا كه در حوزه شمالي بيشتر مهاجرين كرد و ترك ساكنند، موسيقي و اشعار اين منطقه بيشتر در قالب كردي و تا حدودي تركي است. در حوزه شرقي – مركزي، موسيقي و اشعار همگي فارسي است و از آهنگهاي كردي و تركي خبري نيست. البته در اين ميان به آهنگهايي نيز برخورد مي شود كه نوازندگان هر دو منطقه آنها را اجرا مي كنند. يكي از اين آهنگها، نوايي است كه در موسيقي هر دو منطقه جزو مقامها و آهنگهاي اصلي محسوب مي شود. دوتار نوازي درتربت جام، خواف و تايباد (و تا حدودي كاشمر) از روش و سبك واحدي تبعيت مي كند، گرچه اختلافاتي را كه در نحوه زدن مضراب ها، تحريرها و گويشها وجود دارد. نمي توان از نظر دور داشت. دوتار در اين منطقه بيشتر در مراسم شادي استفاده مي شود. استفاده از دوتار در اين گونه مراسم هميشه انفرادي بوده است. به نوازنده دوتار در اين منطقه بخشي نمي گويند، بلكه اوسا (اوستا) ناميده مي شود. در مراسم سوگواري از دوتار استفاده نمي شود. دوتار در اين منطقه داراي استاندارد خاصي از لحاظ اندازه نيست. دوتار در اين منطقه در اصل داراي هفت يا هشت پرده است كه اخيرا با دوتارهاي دوازده، سيزده پرده اي نيز مي نوازند. برروي دسته تار، گاه دو يا سه پرده براي ايجاد فواصل ثلث پرده بسته مي شود.
ذوالفقار عسكري نوازنده چيره دست دوتار كه اصلا اهل كاشمر است، با ساز شانزده پرده اي مي نوازد كه تا حدودي دو پرده ديگر روي صفحه ساز پيش مي رود. او مي گويد كه پدر او نيز با ساز دوازده پرده اي مي نواخته است. كوكهاي متداول دوتار در اين منطقه معمولا كوك چهارم و پنجم است. در كاشمر اين كوكها رايج است:
1. كوك چهارم، به نام كوك شيخ احمد جامي، براي اجراي مقام الله، چهاربيتي و…
2. كوك پنجم، براي اجراي آهنگهاي اشتر خجو، صياد
3. كوك دوم، به نام كوك كردي، براي اجراي شاختايي، الله مزار و….
4. كوك اكتاو، به نام كوك مثنوي، براي اجراي آهنگ مثنوي كاشمري. مبتكر اين كوك نامألوف، ذوالفقار عسكري است. دوتارهاي قديمي از سازهاي امروزي كوچك تر بوده است. سازهاي رايج در اين منطقه عبارتند از: دوتار، ساز (سورنا)، دهل [به نوازندگان ساز و دهل در اين منطقه دهلي مي گويند]، دو بوقه از جنس ني كه مضاعف است و شبيه قشمه و دوزله است (دوبوقه استخواني در اين منطقه كمتر ديده مي شود، در كاشمر اين ساز از جنس استخوان است)، ني هفت بند و دايره كه همراهي كننده دوتار ني است. كمانچه در اين منطقه وجود ندارد. از دوتار نوازان برجسته امروزي در اين منطقه مي توان از عثمان خوافي، پورعطايي، ذوالفقار عسكري، سرور احمدي و…. نام برد. فاروق كياني نيز از استادان رقص تربت جام است كه هنوز به فعاليت خود ادامه مي دهد. از آهنگهاي اصلي اين منطقه مي توان از: چهاربيتي، دوبيتي، غريبي، نجما، سرحدي، نوايي، مقوم (مقام ) الله و…. نام برد.
خراسان شمالي به دليل وجود قوميت هاي مختلف هم چون ترك، كرد، تات و تركمن فرهنگ هاي مختلفي را در خود جاي داده است، قوم كرمانج نيز از اين قاعده مستثني نيست و فرهنگ شفاهي كرمانج ها در كنار ديگر فرهنگ هاي موجود از قابليت ها و ويژگي هايي برخوردار است كه نبايد از نظر دور داشت. ترانه هاي كرمانجي بخشي از اين فرهنگ شفاهي است كه مضاميني هم چون عشق و دلدادگي و طبيعت گرايي را در خود جاي داده و به نوعي برگرفته از زندگي، آداب و رسوم و فرهنگ كرمانج هاست. 
زندگي كردها ، هنوز هم در برخي نقاط بر چادر نشيني استوار است ؛ در ترانه ها زندگي كوچ نشيني ، عشق هاي مسير ييلاق و قشلاق ، ظاهر شدن يار در حال كوچ ، به ميان آمدن اسم هايي چون چوپان ، ساربان و چادرهاي به رديف برافراشته شده همه به چشم مي خورد.
